آنها دو اثر دارد ، يك اثر فردى و ديگر اثر اجتماعى ، و از اين لحاظ هر يك داراى پاداش و كيفرى است . لذا در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم كه فرمود : يغفر للجاهل سبعون ذنبا قبل ان يغفر للعالم ذنب واحد ! « هفتاد گناه جاهل بخشوده مىشود پيش از آنكه يك گناه از عالم بخشوده شود » ! ( 1 ) . از اين گذشته همواره رابطه نزديكى ميان سطح علم و معرفت با پاداش و كيفر است ، همانگونه كه در بعضى از احاديث اسلامى مىخوانيم : ان الثواب على قدر العقل : « پاداش به اندازه عقل و آگاهى انسان است » ( 2 ) . و در حديث ديگرى از امام باقر ع آمده است انما يداق اللَّه العباد فى الحساب يوم القيامة على قدر ما آتاهم من العقول فى الدنيا : « خداوند در روز قيامت در حساب بندگان به اندازه عقلى كه به آنها در دنيا داده دقت و سختگيرى مىكند » ( 3 ) . حتى در روايتى از امام صادق ع آمده است كه : توبه عالم در بعضى از مراحل پذيرفته نخواهد شد ، سپس به اين آيه شريفه استناد ، فرمود ، إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّه لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ : « توبه تنها براى كسانى است كه از روى جهل و نادانى كار بدى انجام مىدهند » ( سوره نساء آيه 17 ) ( 4 ) . و از اينجا روشن مىشود كه ممكن است مفهوم « مضاعف » يا « مرتين » در اينجا افزايش ثواب و عقاب باشد ، گاه دو برابر و گاه بيشتر ، درست همانند اعدادى كه جنبه « تكثير » دارد بخصوص اينكه « راغب » در « مفردات » در معنى

--> ( 1 ) اصول كافى جلد اول صفحه 37 ( باب لزوم الحجة على العالم ) . ( 2 و 3 ) اصول كافى ج اول صفحه 9 كتاب العقل و الجهل . ( 4 ) اصول كافى جلد اول صفحه 38 ( باب لزوم الحجة على العالم ) .